Polski (PL)English (UK)

Fundacja im. Erazma i Anny Jerzmanowskich

Erazm Józef Jerzmanowski był powstańcem styczniowym, działaczem społecznym i filantropem, nazywany jest "polskim Noblem". W roku 1873 wyjechał do USA, gdzie zajmował się sprawami gazyfikacji i produkcji karbidu, opatentował 17 wynalazków w dziedzinie gazownictwa. Z czasem Jerzmanowski stał się właścicielem ogromnego majątku, posiadaczem trzeciej co do wielkości fortuny w Stanach Zjednoczonych, a pierwszej wśród Polonii. Prasa całego świata donosiła o największych transakcjach w przemyśle gazowniczym, których głównym udziałowcem był baron Jerzmanowski. Został nazwany "człowiekiem, który oświetlił Amerykę".

 

Jerzmanowski hojnie wspierał Polonię amerykańską, a zwłaszcza jej działalność oświatową. Przeznaczał duże sumy na finansowanie działalności naukowej, kulturalnej i oświatowej wśród emigracji. Opiekował się emigrantami, w Nowym Jorku zbudował kościół katolicki, utrzymywał Czytelnię Polską, brał udział w działalności Związku Polskiego w Stanach Zjednoczonych, kierując w utworzonym w 1886 r. Komitetem Centralnym Dobroczynności. W roku 1889, papież Leon XIII, w dowód uznania wielu zasług, odznaczył go Komandorią Krzyża św. Sylwestra, będąc tym samym pierwszym człowiekiem na kontynencie amerykańskim, który otrzymał tak wielkie odznaczenie papieskie.

 

W 1896 roku powrócił ze znaczną fortuną do kraju. Osiadł w Galicji, gdzie zakupił majątek w Krakowie - Prokocimiu. Nie zaprzestał swojej działalności charytatywnej. Wspomagał materialnie chłopów, w szczególności rodziny wielodzietne. Znane są przypadki kiedy obdarowywał potrzebujących działką ziemi lub materiałem na budowę domu. Wspierał muzeum i skarb narodowy w Raperswilu, ufundował wawelskie witraże autorstwa Mehoffera. Przeznaczał subwencje dla Banku Ziemskiego w Poznaniu, Kasy im. Mianowskiego i ochronki imienia jego rodziców w Warszawie, gimnazjum w Cieszynie, szkoły w Białej, Towarzystwa Wzajemnej Pomocy Uczestników Powstania 1863 r.

 

Zmarł w swoim majątku w 1909 r. i został pochowany na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie, w powszechnie znanym ze względu na artystyczną wartość grobowcu, którego autorem jest znakomity rzeźbiarz Wacław Szymanowski.

 

Na mocy jego testamentu Akademia Umiejętności w Krakowie otrzymała 1 200 000 koron (365 kilogramów złota) na utworzenie Fundacji im. Erazma i Anny Jerzmanowskich. Zgodnie z zapisem, nagrodę mógł otrzymać tylko Polak i katolik, pochodzący z przedrozbiorowych terenów Polski, naukowiec, twórca kultury lub społecznik. Nagrody wypłacano corocznie - stypendia w wysokości czterdziestu tysięcy koron każda. Suma ta pozwalała na swobodną pracę twórczą przez wiele lat. Laureaci wybierani byli przez Polską Akademię Umiejętności. Wyróżnienie to otrzymali m.in.: kardynał Adam Stefan Sapieha, Henryk Sienkiewicz, Ignacy Paderewski, Benedykt Dybowski, czy Jan Kasprowicz.

 

17 marca 1989 r. powstało w Krakowie - Prokocimiu Towarzystwo Przyjaciół Prokocimia im. Erazma i Anny Jerzmanowskich, stawiając sobie za jedno z głównych celów przypominanie zasług Jerzmanowskiego, największego z zapomnianych filantropów XIX i XX wieku. Przywrócono także nagrodę Jerzmanowskich, którą otrzymali: Janina Ochojska-Okońska, Jerzy Nowosielski oraz Maciej Władysław Grabski.

 

Źródło:http://pl.wikipedia.org/wiki/Erazm_Jerzmanowski